-èÇcX¾Â¹-¬ÁÂËhÐ5
N†¾-§ŒÖEo „çL-ÂËB殟ç©Ç?
®¾ÅŒu “’¹¢Ÿ±Ä-©-§ŒÕ¢©ð X¾Û®¾h-ÂÃ©Õ ’¹Õ{d’à X¾œË«ÛÊo¢ÅŒ-«Ö-“ÅÃÊ ©Ç¦µ¼¢ …¢œ¿Ÿ¿Õ. Âë-©-®ÏÊ X¾Û®¾h¹¢ ®¾«Õ-§ŒÖ-EÂË ŸíJ-ÂË-Ê-X¾Ûpœä “X¾§çÖ-•Ê¢. Æ¢Ÿ¿Õ-«©x '®¾«Ö-ÍÃ-ªÃEo «á“C¢-ÍŒœ¿¢, ¦µ¼“Ÿ¿-X¾-ª½-ÍŒœ¿¢, „çL-ÂË-B-§ŒÕœ¿¢Ñ Ưä 3 Ÿ¿¬Á©ðxÐ „çL-ÂË-B-§ŒÕœ¿¢ ÍÃ©Ç “X¾ŸµÄ-Ê-„çÕi-ÊC.

‡) KÂéü (Recall) : ‡©Ç¢šË ®¾¢êÂ-ÅÃ©Õ ©ä¹עœÄ ®¾«Ö-ÍÃ-ªÃEo ’¹Õª½Õh-Åç-ÍŒÕa-Âî-«œ¿¢ KÂéü. …ŸÄ: „ùu-X¾Ü-ª½º (fill in the blanks) X¾K-¹~©ð «ÕÊ¢ ªÃæ® •„Ã-¦Õ©Õ ¨ Âî«-©ðÂË «²Ähªá. ¨ ª½Â¹¢ X¾K-¹~©ðx X¶¾©Ç-¯ÃC ’¹Õª½Õh-åX-{ÕdÂî Æ¯ä ®¾¢êÂÅŒ¢ …¢œ¿Ÿ¿Õ. KÂéü AJT «âœ¿Õ ª½ÂÃ-©Õ’à …¢{Õ¢C.

* æ®yÍÃa´ ®¾t%A (Free Recall). ÍŒC-NÊ X¾ŸÄ-©ÊÕ †¾ª½-ÅŒÕ©Õ ©ä¹עœÄ ’¹Õª½Õh-Åç-ÍŒÕa-Âî-«œ¿¢ æ®yÍÃa´ ®¾t%A.
* ¯äª½Õa-¹×Êo X¾ŸÄ-©ÊÕ ÆŸä «ª½®¾ “¹«Õ¢©ð ’¹Õª½Õh-Åç-ÍŒÕa-Âî-«œ¿¢ “¹«Õ¦Ÿ¿l´ ®¾t%A (Serial Recall).©äŸÄ ‚èÇc-XÏÅŒ ®¾t%A (Ordered Recall)

* ‹ ®¾¢êÂÅŒ¢ (cue) ƒ*a ’¹Õª½Õh-Åç-ÍŒÕa-Âî-«œ¿¢ ®¾¢êÂÅŒ ®¾t%A (Cued Recall) . …Êo-„Ã-šË©ð ‹ EJl†¾d Æ¢¬ÇEo ’¹Õª½Õh-Åç-ÍŒÕa-Âî-«œ¿¢ ®¾¢êÂÅŒ ®¾t%A. ‹ X¾ŸÄ© èÇG-Åéð ¹¢X¾Üu-{-ªýÂ¹× Íç¢CÊ «Ö{ \C ÆE ÆœË-TÅä ŸÄEÂË ÍçæXp ®¾«Ö-ŸµÄÊ¢ ƒC.

G) J¹-To-†¾¯þ (Recognition): ®¾«Ö-ÍÃ-ªÃEo ’¹Õª½Õh ÅçÍŒÕa-¹ׯä 骢œî NŸµÄÊ¢ J¹-To-†¾¯þ. J¹-To-†¾¯þ Æ¢˜ä ’¹ÕJh¢-ÍŒœ¿¢. ÆC-«-ª½ê ÅÃÊÕ Åç©Õ-®¾Õ-¹×Êo Æ¢¬ÇEo ƒ*aÊ èÇG-Åé𠅢Ÿî ©äŸî ’¹ÕJh¢* ÍçX¾p-œ¿„äÕ J¹-To-†¾¯þ. X¾K-¹~©ðx Æ«ÛÊÕ, Âß¿Õ (True or False) ©Ç¢šË “X¾¬Áo©Ö, «ÕLd-X¾Û©ü Íêá®ý “X¾¬Áo©Ö ¨ Âî«Â¹× Í碟¿Õ-Åêá.

KÂéü, J¹-To-†¾¯þ Ưä 骢œ¿Õ ª½Âé ®¾t%Ōթðx KÂéü ¹†¾d¢. KÂÃ-©ü©ð ®¾p†¾d¢’à ÅçL-æ®h¯ä ŸÄEo æXª½Õ-åXšËd ÍçX¾p-’¹-©Õ-’¹ÕÅâ. J¹-To-†¾-¯þ©ð ê«©¢ X¶¾©Ç¯Ã ÆE ’¹ÕJhæ®h ÍéÕ. ŸÄE æXª½Õ ÍçX¾p-Ê-¹ˆ-êªxŸ¿Õ. *Êo-X¾Ûpœ¿Õ «ÕÊ¢ ¦œË©ð B®¾Õ-¹×Êo ¤¶ñšð-©ðE ¦Ç©u-NÕ-“ÅŒÕ-©ÊÕ ÍŒÖ®Ï-Ê-X¾Ûœ¿Õ Æ¢Ÿ¿Õ©ð ŠÂ¹J æXª½Õ ÍçX¾p-©ä-¹-¤ò-«ÍŒÕa. ÂÃF æXª½x èÇGÅà ֮͌Ï-Ê-X¾Ûœ¿Õ „ç¢{¯ä ‚ æXª½ÕÊÕ ’¹ÕJh²Äh¢.

®Ï) J¹-©ã-¹¥¯þ (Recollection): ®¾«Ö-ÍÃ-ªÃEo ’¹Õª½Õh ÅçÍŒÕa-Â¹×¯ä «âœî NŸµÄÊ¢ ƒC. ¨ X¾Ÿ¿l´A ®¾t%A©ð X¾ÛÊ-Jo-ªÃt-ºÇ-EÂË (Reconstruction) “¤ÄŸµÄÊu¢ ƒ®¾Õh¢C. …ŸÄ: „Ãu®¾-ª½Ö-X¾¢©ð ‹ “X¾¬ÁoÂ¹× •„Ã¦Õ ªÃ§ŒÖ-Lq-«-*a-Ê-X¾Ûœ¿Õ Âí¢ÅŒ ®¾«Ö-ÍÃ-ªÃEo ‚®¾-ªÃ’à Í䮾Õ-ÂíE, NÕ’¹Åà ®¾«Ö-ÍÃ-ªÃEo ƢŌ-ª½_-ÅŒ¢’à æ®Â¹-J¢* ®¾J-ÂíÅŒh EªÃtº¢ Í䧌՜¿¢ J¹-©ã-¹¥-¯þ©ð •ª½Õ-’¹Õ-ŌբC. ‡«ª½Ö „Ãu²ÄEo ÍŒC-N¢C ÍŒC-N-Ê{Õd ªÃ§ŒÕª½Õ. ÂíEo ¤Äªá¢{Õx Ÿ¿%†Ïd©ð åX{Õd-ÂíE „çáÅŒh¢ „Ãu²ÄEo ªÃ²Ähª½Õ. ƒ©Ç EJt-ÅŒ-„çÕiÊ •„Ã¦Õ Æ®¾©Õ •„æÕÂ¹× ¦µÇ†¾ N†¾-§ŒÕ¢©ð ¹¯Ão ¦µÇ„é N†¾-§ŒÕ¢©ð Ÿ¿’¹_-ª½’à …¢{Õ¢C. Æ¢Ÿ¿Õê DEo X¾ÛÊÓ ®¾%†Ïd Æ¢šÇª½Õ.

œË) K ©ãJo¢’û æ®N¢’ûq: ®¾«Ö-ÍÃ-ªÃEo ’¹Õª½Õh ÅçÍŒÕa-Â¹×¯ä ¯Ã©Õ’î «Öª½_¢ K ©ãJo¢’û æ®N¢’ûq. ’¹ÅŒ¢©ð Åç©Õ-®¾Õ-¹×Êo ®¾«Ö-Íê½¢ ÍéÇ-«-ª½Â¹Ø «Õª½Õ-’¹Õ-Ê-X¾-œË-¤ò-ŌբC. Æ©Ç¢šË ®¾«Ö-ÍÃ-ª½¢©ð „ç៿šË „ÃÂÃu-©ÊÕ ©äŸÄ æXªÃ-©ÊÕ ÍŒŸ¿-«-’ïä NÕ’¹Åà „çáÅŒh¢ ®¾«Ö-ÍÃ-ª½-«Õ¢Åà AJT ®¾t%A-X¾-Ÿ±¿¢-©ðÂË «Íäa-®¾Õh¢C. ŠÂ¹ ¦ðª½Õ-¦ÇN ÊÕ¢* Fª½Õ ªÃ„Ã-©¢˜ä «á¢Ÿ¿Õ Âî¾h Fª½Õ-¤ò®Ï …Dl-X¾Ê¢ Í䧌Õ-’Ã¯ä •©¢ åX©Õx-GÂË «*a-Ê-{Õd-’ïä Âî¾h ÍŒŸ¿-«-’ïä N†¾-§ŒÕ-«Õ¢Åà ®¾t%AÂË ªÃ«-œ¿„äÕ K ©ãJo¢’û æ®N¢’ûq.

Æ“X¾§ŒÕÅŒo ®¾t%A
(Implicit Memory)
“X¾§ŒÕÅŒo¢ Í䧌Õ-¹עœÄ «ÕÊ «Õ®Ïh-†¾ˆ¢©ð ŸÄTÊ ®¾«Ö-ÍÃ-ªÃEo NE-§çÖ-T¢-ÍŒÕ-Âî-«-œ¿„äÕ Æ“X¾-§ŒÕÅŒo ®¾t%A. ‡X¾Ûpœî NÊo X¾ŸÄ-©ÊÕ Æ“X¾-§ŒÕ-ÅŒo¢’à „Ãœ¿œ¿¢, X¾ŸÄu-©ÊÕ ¤Äœ¿œ¿¢, X¾J-Íäa´-ŸÄ-©ÊÕ …{¢-ÂË¢-ÍŒœ¿¢ Æ“X¾-§ŒÕÅŒo ®¾t%AÂË EŸ¿-ª½zÊ¢. DEo «ÖÊ-®Ï¹ EX¾Û-ºÕ©Õ wåXjNÕ¢’û (Priming)Æ¢šÇª½Õ. Åç©Õ-®¾Õ-¹×Êo N†¾-§ŒÖEo Æ“X¾-§ŒÕ-ÅŒo¢’à NE-§çÖ-T¢-ÍŒ-œ¿„äÕ wåXjNÕ¢’û.

Æ¢Ÿ¿Õ-«©x «ÕÊ¢ ¯äª½Õa-¹×Êo N†¾§ŒÕ¢ ®¾t%A©ð ÅŒX¾p-E-®¾-J’à …¢{Õ¢-Ÿ¿E, ŸÄEo “X¾§ŒÕ-ÅŒo-X¾Ü-ª½y-¹¢’à „ÃœË-Ê-X¾Ûpœ¿Õ ÆÊÕ-¹×Êo X¶¾LÅŒ¢ «®¾Õh¢-Ÿ¿E, ÂíEo ®¾¢Ÿ¿-ªÃs´©ðx ÆÊÕ-Âî-¹ע-œÄ¯ä X¶¾L-ÅÃEo ²ÄCµ¢-ÍŒ«ÍŒÕaÊE ÅäL¢C.

•cXÏh *£¾Éo©Õ
«Õ®Ïh-†¾ˆ¢©ð EÂË~-X¾h„çÕi «ÛÊo ®¾«Ö-ÍÃ-ªÃEo „çL-ÂË-B-§ŒÕ-œÄ-EÂË •cXÏh *£¾Éo©Õ ÅŒX¾p-E-®¾J. ÆN ƢŌ-ª½¢-’¹¢©ð \ «â©¯î X¾œË-«ÛÊo ‡¯îo \@Á}-¯ÃšË èÇcX¾-ÂÃ-©ÊÕ ÅŒšËd-©ä-X¾Û-Åêá. …ŸÄ: *Êo-¯ÃšË ƒ©Õx, ÍŒŸ¿Õ-«Û-¹×Êo ¦œË ֮͌Ï-Ê¢-ÅŒ¯ä ©äŸÄ NE-Ê¢-ÅŒ¯ä «ÕÊ «ÕÊ-®¾Õ©ð ‡¯îo ÆÊÕ-¦µ¼Ö-ÅŒÕ©Õ åX©Õx-GÂË «²Ähªá. ƒÂ¹ˆœË ƒ©Õx, ¦œË èÇcX¾Â¹ *£¾Éo-©Õ’à X¾E-Íä-®¾Õh-¯Ãoªá.

®¾t%A *£¾Ço¢ ‹ …Dl-X¾Ê¢ (Stimulus)’à X¾E-Íä-®¾Õh¢C. Dª½`-ÂÃ-L¹ ®¾t%A (Long term Memory) ©ð «á“C-ÅŒ„çÕi ¦µ¼“Ÿ¿¢’à …Êo N†¾-§ŒÖ-©ÊÕ E“Ÿ¿-©äXÏ, ®¾p¢C¢-Íä-{{Õd Íäæ®C ®¾t%A *£¾Ço„äÕ. …ŸÄ: ˜ãjšÇ-EÂú ®ÏE-«Ö©ð 84 \@Á} «%Ÿ¿Õl´-ªÃ©Õ §ŒÕø«Ê “¤Ä§ŒÕ¢©ð ÅŒÊ “XϧŒáœ¿Õ *“A¢-*Ê *“ÅÃEo ֮͌Ï-Ê-X¾Ûpœ¿Õ ÅÃÊÕ „ÃœËÊ ¤ÄÅŒ «®¾Õh-«Û-©ÊÕ ÅŒœË-NÕÊX¾Ûpœ¿Õ „çáÅŒh¢ ‚ ÆÊÕ-¦µ¼-„Ã-©Fo ‚„çÕ ®¾t%A-X¾-Ÿ±¿¢-©ðÂË «Íäa-¬Çªá.

-ÅŒX¾K¹~ ªÃæ® ®¾«Õ-§ŒÕ¢©ð ÅçL-®ÏÊ N†¾-§ŒÖ-©¯ä ÍéÇ-«Õ¢C «ÕJa-¤ò-Ōբ-šÇª½Õ. ¦§ŒÕ-{Â¹× «ÍÃa¹ ÆN ’¹Õª½Õh-¹×-«*a NX¾-K-ÅŒ-„çÕiÊ ÆX¾-ªÃŸµ¿ ¦µÇ„Ã-EÂË ’¹Õª½-«ÛÅŒÖ …¢šÇª½Õ. Â꽺¢Ð ©ðX¾-©ÕÊo N†¾-§ŒÖEo „çL-ÂË-B-§ŒÕ-šÇ-EÂË ÅŒTÊ ®¾t%A *£¾Éo-©ÊÕ \ª½p-ª½-ÍŒÕ-Âî-¹-¤ò«œ¿„äÕ. ÂæšËd \“Âî-E„þÕq, L¢Â¹×, åX’û ©Ç¢šË X¾Ÿ¿l´-ÅŒÕ-©ÊÕ •cXÏh *£¾Éo-©Õ’à „Ãœ¿Õ-¹ע˜ä ’¹Õª½Õh-åX-{Õd-Âî-«-œÄ-EÂÌ, ’¹Õª½Õh-Åç-ÍŒÕa-Âî-œÄ-EÂÌ ¦Ç’à …X¾-¹-J-²Ähªá.

èÇcX¾-¹-¬ÁÂËh ÊÕ¢* «ÕÊ¢ ÂîJÊ ®¾«Ö-ÍÃ-ªÃEo „çL-ÂË-B-§ŒÖ-©¢˜ä ®¾t%A *£¾Éo-©ÊÕ ®¾«Õ-ª½n¢’à „Ãœ¿Õ-Âî-„ÃL. ÆC 骢œ¿Õ ®¾Ö“Åé OÕŸ¿ ‚ŸµÄ-ª½-X¾-œË-«Û¢-{Õ¢C.

1. ‡¯þ-Âî-œË¢’û å®p®Ï-X¶Ï-®ÏšÌ ®¾Ö“ÅŒ¢: \ ®ÏnA©ð …¢œË ®¾«Ö-ÍÃ-ªÃEo «ÕÊ „çÕi¢œþ©ð Ê„çÖŸ¿Õ Íä²Äh„çÖ ÆŸä «ÖÊ-®Ï¹ ®ÏnAÂË „çR}-Ê-X¾Ûœ¿Õ ‚ ®¾«Ö-Íê½¢ ©äŸÄ ÆÊÕ-¦µ¼«¢ ®¾t%A-X¾-Ÿ±¿¢-©ðÂË «®¾Õh¢C. D¯äo ®ÏnA ‚ŸµÄ-JÅŒ ®¾t%A ©äŸÄ «âœþ ‚ŸµÄ-JÅŒ ®¾t%A Æ¢šÇª½Õ. Æ¢˜ä «ÕÊ¢ \ «ÖÊ-®Ï¹ ®ÏnA ÊÕ¢* èÇcX¾-ÂÃ-©ÊÕ Ê„çÖŸ¿Õ Íä²Äh„çÖ ‚ «ÖÊ-®Ï¹ ®ÏnA©ð …¢œ¿’à ÆÊÕ-¦µ¼-N¢Íä Ÿ¿%¬Çu©Õ, ¬Á¦Çl©Õ, „î¾-Ê©Õ, X¾ŸÄ©Õ, X¾ŸÄu©Õ ¤ÄÅŒ èÇcX¾-ÂÃ-©ÊÕ …Dl-X¾Ê¢ Íä²Ähªá. Æ¢Ÿ¿Õ-«©x NŸÄu-ª½Õn©Õ ®¾«Ö-ÍÃ-ªÃEo «á“C¢-Íä-{-X¾Ûpœ¿Õ ¨ ‡¯þ-Âî-œË¢’û å®p®Ï-X¶Ï-®ÏšÌ ®¾Ö“ÅÃ-EÂË “¤ÄŸµÄÊu¢ ƒæ®h X¾K¹~© ®¾«Õ-§ŒÕ¢©ð ‚ ®¾«Ö-ÍÃ-ªÃEo Æ¢Ÿ¿Õ-Âî-«œ¿¢ ÅäL¹ Æ«Û-ŌբC.

2. “X¾Åäu¹ “X¾A-X¾Ah ®¾Ö“ÅŒ¢: ŠÂ¹ •{Õd-„Ã-ª½¢Åà «¢Ÿ¿ X¾ŸÄ© èÇG-ÅÃÊÕ ’¹Õª½Õh-åX-{Õd-Âî-„Ã-©-ÊÕ-¹עŸÄ¢. Æ¢Ÿ¿Õ©ð 99 «Ö{©Õ, „ÃšË «ÕŸµ¿u ‹ \ÊÕ’¹Õ *“ÅŒ¢ …¯Ão-§ŒÕ-ÊÕ-¹עŸÄ¢.‚ «¢Ÿ¿ «Ö{©ðx '*“ÅŒ¢ \CÑ ÆE Æœ¿-’Ã_¯ä Æ¢Ÿ¿ª½Ö '\ÊÕ’¹ÕÑ ÆE Íç¦Õ-Åê½Õ. Æ©Ç Âù ‚ èÇG-ÅÃ-©ðE«Fo *“Åéä ƪáÅä „Ãª½Õ ÍçX¾p-©äª½Õ. Â꽺¢Ð ÅíL-®Ïn-A©ð …Êo “X¾Åäu¹ “X¾A-X¾Ah ®¾t%A *£¾Ço¢ 骢œî ®ÏnA©ð ©ä¹-¤ò-«-œ¿„äÕ. «ÕÊ „Ãœ¿Õ-¹©ð ÅŒª½ÍŒÖ DEo ֮͌¾Öh …¢šÇ¢. ‚ Åç©Çx-§ŒÕÊ, ‚ ¤ñœ¿-„Ã-šË-„Ãœ¿Õ, ‚ *¢XÏ-J-V{Õd, ‚ *L-XÏ-¹@Á} *ÊoC ÆE “X¾Åäu¹ “X¾A-X¾Ah ®¾Ö“ÅÃEo „Ãœ¿Õ-ÅŒÖ¯ä …¢šÇ¢.

ÂæšËd NŸÄu-ª½Õn©Õ ¦µ÷A-¹¢’à ‚ªî-’¹u-¹-ª½-„çÕiÊ ®ÏnA-©ðÊÖ, «ÖÊ-®Ï-¹¢’à ‚£¾Éx-Ÿ¿-¹-ª½-„çÕiÊ ®ÏnA-©ðÊÖ ®¾«Ö-ÍÃ-ªÃEo Ê„çÖŸ¿Õ Í䮾Õ-Âî-„ÃL. Æ¢Ÿ¿Õ-«©x ®¾«Ö-ÍÃ-ª½¢©ð ‡©Ç¢šË ŠœË-Ÿ¿Õ-œ¿Õ-Â¹×©Õ ©ä¹עœÄ ’¹Õª½Õh-Åç-ÍŒÕa-Âî«œ¿¢ ²ÄŸµ¿u-«Õ-«Û-ŌբC.